Φόρουμ και Δημοκρατία

Γιατί αυτό το άρθρο;

Ο τίτλος του άρθρου ίσως να σας ξενίσει καθώς κατά γενική αντίληψη αυτές είναι δύο έννοιες που αλληλοσυνδέονται. Δε μπορεί να υπάρξει σοβαρό φόρουμ χωρίς ελευθερία έκφρασης και αντίστοιχα η δυνατότητα έκφρασης-διατύπωσης μίας άποψης, ανεξαρτήτως της καταγωγής/κατάστασης/ιδιότητάς σου, είναι ένα από τα βασικά γνωρίσματα της δημοκρατίας.

Επομένως, ποιός ο λόγος να γραφτεί ένα άρθρο για κάτι τόσο προφανές? Η αλήθεια είναι πως τα πράγματα είναι πολύ λιτά και προφανή στη θεωρία αλλά στην πράξη είναι πιθανόν να παρεκλίνουν από αυτήν την ιδεατή νοητή γραμμή. Ενίοτε είναι και αναγκαίο. Εξηγούμαι παρακάτω.

Η θεωρία

Σε ένα ιδανικό φόρουμ, τα μέλη καταθέτουν τις απόψεις τους στα πλαίσια των κανονισμών που έχουν οριστεί από τους δημιουργούς και συντονιστές της κοινότητας και οι τελευταίοι, πέρα από τον ορισμό αυτών των τυπικών πλαισίων, φροντίζουν και για την real time τήρηση της ομαλότητας των συζητήσεων.
Η θέσπιση των κανονισμών έχει προκύψει μετά από συζητήσεις μεταξύ των δύο πλευρών, λαμβάνοντας υπ'όψιν τη μεγαλύτερη δυνατή ελευθερία έκφρασης των μελών και τη μέγιστη δυνατή διευκόλυνση των συντονιστών στο έργο τους. Οι ίδιοι οι συντονιστές είναι πιθανό να έχουν "εκλεγεί" είτε μέσω κάποιας τυπικής ψηφοφορικής διαδικασίας είτε μέσω κάποιας άτυπης ανάδειξης των δημοφιλέστερων/εργατικότερων/σεβασμιότερων μελών από τα υπόλοιπα.

Πραγματικά, ακόμα κι αν τα πράγματα είναι έστω και στο μισό τόσο τυπικά όσο σε αυτό το παράδειγμα δε μπορώ να φανταστώ γιατί να τίθεται θέμα έλλειψης δημοκρατικότητας και δυσαρέσκειας μελών.

Η γκρίζα πραγματικότητα

Το "γκρίζα" δε χαρακτηρίζει τυχόν μιζέρια της κατάστασης αλλά την γκρίζα περιοχή που υφίσταται ανάμεσα στο κοινό άπρο και το μαύρο, τη θεωρία και την πράξη αντίστοιχα. Αυτή η διαφοροποίηση ισχύει σε κάθε σύστημα, πόσο μάλλον σε κάποιο τόσο δυναμικό όσο οι διαδικτυακές κοινότητες που συνδιάζουν τις διαφορετικές ιδιοτροπίες των χρηστών της αλλά και τις ιδιαιτερότητες της απρόσωπης επικοινωνίας μέσω του διαδικτύου.

Υπάρχει πραγματική ελευθερία λόγου;

Με μία λέξη όχι. Πέραν του κλασικού μότο "όπου τελειώνει η ελευθερία σου, αρχίζει του διπλανού σου" υπάρχουν κι άλλοι λόγοι γιατί πρέπει να υπάρχουν κάποια πλαίσια στις συζητήσεις που γίνονται διαδικτυακά:

• Ξεκινώντας με τα βασικά προβλήματα της online και γραπτής επικοινωνίας, όπως η έλλειψη αμεσότητας, αμέσως πρέπει να καθορίσουμε κάποια πρότυπα συμπεριφορών τα οποία θα προκαλούν τις λιγότερες δυνατές παρεξηγήσεις ανάμεσα στα μέλη και θα δίνουν βαρύτητα στην ουσία του λόγου κι όχι στον τρόπο εκφοράς του.
  Όχι κεφαλαία, όσο το δυνατόν ορθή χρήση των smileys, ασφαλώς όχι βρισιές και έμφαση στην επιχειρηματολόγηση των απόψεών μας είναι κάποια από αυτά τα πρότυπα.
• Η χρηστικότητα του site. Δεν είναι απαραίτητα όλα τα φόρουμ χώροι απέραντων αναλύσεων και ατέρμονων φιλοσοφήσεων. Πάρα πολλά έχουν σκοπό την προσφορά βοήθειας, όχι μέσα από έναν κύριο αγωγό αλλά αμεσοδημοκρατικά ανάμεσα στα μέλη - τα τεχνολογικά φόρουμ είναι το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Για να μπορούν, λοιπόν, πρώτα απ΄όλα τα ίδια τα μέλη να εξυπηρετούνται καλύτερα πρέπει να μπαίνουν κάποια όρια στο πώς θα διατυπωθεί η ζήτηση βοήθειας και το πού θα ζητηθεί, μεταξύ άλλων. Ένας που θέλει βοήθεια για το modem του δεν πρόκειται ποτέ να τη βρει αν ποστάρει στην κατηγορία overclocking ένα τόπικ με τίτλο "HELP!!!!1", ίσα ίσα θα μπει στη μαύρη λίστα κάποιου που αφιερώνει αμέτρητες ειλικρινείς ώρες στην κοινότητα.
• Τα νομικά θέματα. Χωριστή κατηγορία παρακαλώ...

Νομικά θέματα

...thanks.
Στη σημερινή κοινωνία που πλέον το ίντερνετ δεν είναι μόνο το χρονοβόρο βίτσιο κάποιων geek, ή το πορνογραφικό καταφύγιο εφήβων, αλλά είναι ένα μέσο με μεγάλη δύναμη όπου ολόκληρες υπολήψεις διασύρονται και άγνωστες καταστάσεις κοινοποιούνται σε χρόνο dt, δε γίνεται να αντιμετωπίζεται ως παιχνίδι από τον εξωτερικό "απτό" κόσμο.
Τα κύματα από τις διαδικτυακές δράσεις μας σκάνε πια και στον εξωτερικό κόσμο κι ως εκ τούτου πρέπει να είμαστε προσεχτικοί σε ποιές λίμνες πετάμε τα βότσαλά μας - ειδικά στην περίπτωση του παράλογου νομικού μας συστήματος και των ανεύθυνων παρατρεχάμενών του, όπου κάποιος μπορεί να συρθεί στα δικαστήρια για μήνες επί μηνών χωρίς σοβαρό, ουσιαστικά, λόγο η προσοχή πρέπει να είναι διπλή.
Επομένως, ένας περιορισμός για το πώς και αν πρέπει να σχολιάζονται ή κρίνονται επώνυμα πρόσωπα που έχουν πρόσβαση στο site πρέπει να υπάρχει. Ένας περιορισμός για τη δημοσίευση πειρατικού υλικού επίσης πρέπει να ισχύει επίσης. Προσθέστε και την πιθανότητα φλερτ ενήλικου με ανήλικου που μπορεί να οδηγήσει σε άλλους μπελάδες, το cyber-bullying...αμέσως έχουμε 5-6 πιθανές αιτίες πρόκλησης νομικού προβλήματος αν η κοινότητα δεν είναι προσεχτική.

Τα όρια ανάμεσα στη νομοθεσία και τον κανονισμό (εύρυθμης) λειτουργίας

Γρήγορα γρήγορα, μαζέψαμε μία μεγάλη χούφτα από πιθανά προβλήματα. Το καλό είναι πως το ίντερνετ δεν είναι ο σατανικός τόπος σύναξης παιδεραστών και προβληματικών ανθρώπων που μας παρουσιάζεται από τα συμβατικά ΜΜΕ, επομένως η πιθανότητα να προκύψει τόσο σοβαρό πρόβλημα δεν είναι αρκετά μεγάλη, είναι όμως υπαρκτή. Το άλλο καλό είναι πως μέσω του κανονισμού λειτουργίας του φόρουμ αυτή η πιθανότητα μπορεί να ελαχιστοποιηθεί αρκετά, εώς και να μηδενιστεί.
Τί κάνουμε, λοιπόν, για να αποτρέψουμε το Χ δημόσιο πρόσωπο από το να μας στείλει ένα εξώδικο για συκοφαντική δυσφήμιση? Η απόλυτη λύση είναι να απαγορέψουμε τον σχολιασμό αυτού του προσώπου ή γενικά των δημόσιων προσώπων. Ή να προχωρήσουμε στην ακόμη πιο υποκριτική λύση του να απαγορεύουμε τα αρνητικά σχόλια αλλά να αφήνουμε τα επικριτικά.
Ποιός ο λόγος ύπαρξης, όμως, ενός ποδοσφαιρικού φόρουμ αν δε μπορείς να σχολιάσεις την απόδοση των παιχτών και να κρίνεις τα προπονητικά συστήματα της ομάδας σου?
Μία πιο λογική λύση είναι να υποχρεώνεις τα μέλη να εκφράζουν τις απόψεις τους με εμπεριστατωμένο τρόπο, αλλά αμέσως εισέρχεται ο υποκειμενικός παράγοντας του τί θεωρείται έγκυρο (ή ακόμα και υπαρκτό) επιχείρημα.

Βλέπετε, λοιπόν, μέσα από αυτό το, έστω τραβηγμένο, παράδειγμα πώς μπορεί ο "μπαμπούλας" της εξωδικτυακής νομοθεσίας να επηρρεάσει την ελευθερία κινήσεων σε μία δικτυακή κοινότητα όπου στην ουσία δε μπορεί να υπάρξει μία απόλυτη ισορροπία στον κανονισμό λειτουργίας ανάμεσα στην ελεύθερη εκφορά απόψεων και στην ευθυγράμμιση με τη κλασική νομοθεσία.
Πάντοτε θα πρέπει να γίνεται ένας πειραματισμός για την εύρεση της κατάλληλης ισορροπίας, καθώς δυστυχώς δεν υπάρχει κάποια κοινή φόρμουλα για όλα τα φόρουμ του κόσμου. Η κάθε κοινότητα έχει τα δικά της μέλη, το δικό της αντικείμενο, τους δικούς της κανονισμούς και όλες αυτές οι παράμετροι κάνουν διαφορετικές τις ανάγκες για οριοθέτηση των συζητήσεων και την αντίστοιχη ανοχή των μελών σε αυτήν.

Μέσα από αυτόν τον προβληματισμό/πειραματισμό είναι λογικό, λοιπόν, να προκύπτουν λάθη και παραλείψεις τα οποία εν συνεχεία οδηγούν σε εντάσεις ανάμεσα στα μέλη και τη συντονιστική γραμμή - ή ακόμη χειρότερα ανάμεσα στους ίδιους τους συντονιστές. Η αμφισβήτηση της συντονιστικής γραμμής καθώς και των ίδιων των φορέων της, από τα μέλη, γίνεται κοινή και εμμέσως πλην σαφώς τίθεται συχνά θέμα αντικατάστασής τους (από όσα μέλη δεν έχουν φύγει ακόμα).

Δημοκρατία σημαίνει εκλεγμένος κι όχι αιρετός αντιπρόσωπος...στο ίντερνετ όμως;

Δεδομένου ότι ο κανονισμός λειτουργίας ενός φόρουμ καθορίζεται από τα πρόσωπα που το απαρτίζουν (συνήθως από αυτούς που αποτελούν τη συντονιστική ομάδα) είναι λογικό κάποιος να υποθέσει πως σε μία δημοκρατική κοινότητα η επιλογή αυτών που την ελέγχει να γίνεται από τη βάση με τις διαδικασίες της εκλογής. Μάλιστα αυτό είναι ένα από τα πρώτα πράγματα που θα έπρεπε να συμβαίνουν σε ένα περιβάλλον που ισχυρίζεται πως διέπεται από δημοκρατικές αρχές!
Είναι ένα θέμα που με έχει απασχολήσει αρκετά είτε από την πλευρά του διαχειριστή και συντονιστή, είτε από αυτήν ενός απλού μέλους. Είναι όμως πιθανό? 
Χωρίς να το αποκλείσω, μιας και δε γνωρίζω να έχει δοκιμαστεί επιτυχημένα ποτέ, να παραθέσω κάποιες αντικειμενικές δυσκολίες που πρέπει να αντιμετωπιστούν για να μπορέσει η κοινότητα να εκλέξει υπεύθυνα και αποτελεσματικά τους "αντιπροσώπους" της:

• Εξασφάλιση αδιάβλητης ψηφοφορίας. Ακόμα και στις απλούστερες ψηφοφορίες παρατηρείται το πρόβλημα της έλλειψης αξιοπιστίας στα αποτελέσματα μιας και υπάρχουν πολλαπλές εγγραφές και ανεύθυνες επιλογές, μεταξύ άλλων. Το θέμα δεν είναι τεχνικό - να μετρηθεί ως μοναδική η ψήφος ενός μέλους - αλλά να θεωρηθεί ως έγκυρη και αντιπροσωπευτική του ατόμου, κι όχι του μέλους, που συμμετέχει στην κοινότητα. Σε μία αντίστοιχη περίπτωση σε φόρουμ φίλων του Ολυμπιακού θα μπορούσα πολύ εύκολα να σκεφτώ αμέτρητους τρόπους για να εισβάλλουν οι φίλοι του Παναθηναϊκού και να κάνουν το μέρος γυαλιά καρφιά - διαδικτυακά πάντα.
• Πλήρης ανάληψη ρόλων. Για να μιλάμε για πραγματική δημοκρατία πρέπει να υπάρχει η δυνατότητα για ολοκληρωτική αλλαγή των ρόλων και των προσώπων. Δε μπορεί να γίνεται ψηφοφορία για τους συντονιστές και να μένουν ίδιοι οι διαχειριστές ή οι ιδιοκτήτες του φόρουμ, καθώς στην ουσία δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα έτσι. Πρέπει να είναι δυνατή η εκλογή από τον τελευταίο συγγραφέα άρθρων μέχρι τον πρώτο τεχνικό που διαχειρίζεται τον server. Στα φόρουμ, όμως, ο κίνδυνος να διαλυθεί η κατάσταση ολοκληρωτικώς είναι πιο άμεσος από τον αντίστοιχο κίνδυνο να συμβεί το ίδιο σε μία χώρα (όσο δύσκολο και να ακούγεται αυτό...). Αν κάποιος αποφασίσει να αλλάξει κάτι στον apache του server αμέσως το φόρουμ και το όραμα για τη δημοκρατία μπορεί να κάνει φτερά σε 5 ms...
• Αναντιστοιχία ευθύνης προς τα έσω και τα έξω του φόρουμ. Ένα παράδειγμα μπορεί να είναι η ιδιοκτησία του domain ή οι εμπορικές συναλλαγές (διαφημίσεις) του site. Έστω ότι αλλάζουν κάθε τόσο οι ιδιοκτήτες του domain (είπαμε πως πρέπει να είναι δυνητικά ολοκληρωτική η αλλαγή), οι απ'έξω θα τους αναγνωρίζουν ως υπεύθυνους ή θα αναγνωρίζουν μόνο το άτομο με το οποίο είχαν συνάψει τις συμφωνίες. Οι εξωτερικοί θεσμοί (νομικοί και οικονομικοί) θα είναι δεκτικοί στις ενδοφορουμικές αλλαγές?

Υπάρχει, λοιπόν, δημοκρατία στα φόρουμ; - Προσωπικό σχόλιο

Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί πρέπει ο θεσμός της διαδικτυακής κοινότητας να παραλληρίζεται με ένα πολίτευμα. Είναι πιο κοντά στη δημοκρατία ή στον κομμουνισμό? Ισχύει η δικτατορία του ενός ή ο φασισμός των πολλών?
Θεωρώ πως είναι λάθος αυτή η προσέγγιση.
Αν έπρεπε υποχρεωτικά να χρησιμοποιήσω τον όρο "δημοκρατία" στην ίδια φράση με το όρο "φόρουμ" θα έλεγα πως στα φόρουμ ισχύει περιορισμένη δημοκρατία, ή πιο σωστά περιορισμένη ελευθερία.
Αν μου δινόταν η δυνατότητα να περιγράψω τα φόρουμ όπως θέλω εγώ, θα έλεγα πως είναι πιο κοντά...ή μάλλον είναι ακριβώς "ιδιωτικές λέσχες". Είναι γκρουπ, σύλλογοι, ομάδες όπου μαζεύεσαι με άλλο κόσμο με σκοπό να συζητήσεις πάνω σε μία συγκεκριμένη θεματολογία.

Όπως στις λέσχες υπάρχουν συγκεκριμένοι ιδρυτές και διαχειριστές, συγκεκριμένο καταστατικό και εσύ επιλέγεις να πας όποτε θες (και αντίστοιχα να φύγεις όποτε θέλεις), έτσι και στα φόρουμ υπάρχουν κάποια άτομα που - συνήθως επειδή αυτοί βρίσκονται από τη δημιουργία τους - έχουν καθορίσει το πλαίσιο λειτουργίας τους έτσι ώστε αν εσένα δε σου αρέσει....να φύγεις όποτε θέλεις.

Το επαναλαμβάνω αυτό το τελευταίο καθώς θεωρώ πως αυτό είναι που εν τέλει διαφοροποιεί τα φόρουμ από την συμμετοχή σε μία πραγματική κοινωνία και κατά συνέπεια την υποχρεωτική προσαρμογή της στα δημοκρατικά ιδεώδη. Αν θεωρείς πως δεν σε εξυπηρετεί το ένα φόρουμ (και δε μπορείς να κάνεις τίποτα για να το αλλάξεις) μπορείς πολύ εύκολα να φύγεις και να πας σε ένα άλλο ή ακόμη και να δημιουργήσεις εσύ ένα, δεν σε υποχρεώνει κανείς να υποστείς την οποιαδήποτε καταπίεση θεωρείς ότι, ή όντως, δέχεσαι.

Ζητώ συγνώμη αν σας ταλαιπώρησα σε ολόκληρο το άρθρο μόνο και μόνο για να καταλήξω στο τέλος πως δεν έχουν κανένα νόημα τα παραπάνω, αλλά ήθελα να αναδείξω τους προβληματισμούς (και τα προβλήματα) σε αυτήν την προσέγγιση και τη ματαιότητα του να επικαλούμαστε τη δημοκρατία σε έναν απλοϊκό θεσμό όπως τα φόρουμ ( θα ήταν, ωστόσο, άκρως ενδιαφέρον να δούμε πώς θα κατέληγε μία προσπάθεια στα πρότυπα που αναφέρονται παραπάνω).

Άλλωστε δεν είναι απαραίτητα σίγουρο πως και οι περισσότεροι χρήστες θέλουν να εμπλακούν σε μία τόσο πολύπλοκη διαδικασία και να μεταφέρουν τους εξωδικτυακούς τους πολιτευτικούς προβληματισμούς μέσα και στο ίντερνετ. Μία συζήτηση, μία βοήθεια, μία πλάκα, κάποιες εμπειρίες και ίσως κάποιες φιλίες είναι αυτά που ζητούν οι περισσότεροι μέσα από τα φόρουμ.

*Image by: Robert Scoble